Ünlü Matematikçiler: Hayatları ve Buluşları
İlk Çağ’dan günümüze, matematiğe yön veren 75 bilim insanı: kimdir, ne buldular ve 5, 6, 7, 8. sınıf derslerinde onlarla nerede karşılaşırız?
Çağ
Programda
Derste nerede?
İlk Çağ
Thales
MÖ y. 624 – y. 546Anadolu’nun Milet kentinde yaşadı; gölgeyle yükseklik ölçmesi ve dik açılı üçgen kuralıyla geometriye ispat fikrini getirenlerden.Pisagor
MÖ y. 570 – y. 495Dik üçgende kenarlar arasındaki ilişki onun adını taşır. Öğrencileriyle sayıları, oranları ve müziği birlikte inceledi.Theodorus
MÖ 5. yüzyıl√3, √5 gibi sayıların kesirle yazılamayacağını gösterdi; dik üçgenlerle çizilen “karekök sarmalı” onun adıyla anılır.Öklid
MÖ y. 325 – y. 265Geometriyi tanım, temel kabul ve ispat düzeniyle anlatan “Elemanlar” kitabının yazarı. Kitap iki bin yıl ders kitabı olarak okutuldu.Arşimet
MÖ y. 287 – 212Pi sayısını çokgenlerle sıkıştırarak hesapladı; kaldıraç ve suyun kaldırma kuvveti üzerine buluşlarıyla tanınır.Eratosthenes
MÖ y. 276 – y. 194Asal sayıları katları eleyerek bulan “kalbur” yöntemini buldu; Dünya’nın çevresini gölge ölçerek hesapladı.Hypatia
y. 360 – 415İskenderiye’de matematik, astronomi ve felsefe dersleri verdi; adı bize ulaşan ilk kadın matematikçilerden.Doğu’da matematik: Hint, İslam ve Türk dünyası
Brahmagupta
598 – y. 668Sıfırı bir sayı gibi ele alıp sıfır ve negatif sayılarla işlem kurallarını ilk kez yazan Hint matematikçi.Harezmi
y. 780 – y. 850Cebir sözcüğü onun kitabının adından, algoritma sözcüğü de onun adından gelir. Onluk sayı sisteminin yayılmasını sağladı.Abdülhamid ibn Türk
9. yüzyılHarezmi’nin çağdaşı; ikinci dereceden denklemlerin çözümünü geometrik şekillerle gerekçelendirdi.Kindî
y. 801 – y. 873Şifreli metinleri harflerin kullanılma sıklığına bakarak çözme yöntemini ilk kez yazdı; sıklık analizinin öncüsüdür.Sabit bin Kurre
y. 830 – 901Bağdat’ta Öklid ve Arşimet’in eserlerini Arapçaya kazandırdı; 220 ve 284 gibi arkadaş (dost) sayıları üreten kuralı buldu.Ebu Kâmil
y. 850 – y. 930Harezmi’den sonra cebiri ilerleten Mısırlı matematikçi; denklemlerde köklü sayıları da katsayı ve kök olarak kullandı.Bettânî
y. 858 – 929Rakka’daki gözlemleriyle yıl uzunluğunu çok doğru ölçtü; astronomi hesaplarında sinüs ve kotanjantı kullandı.Fârâbî
y. 870 – 950Aristo’dan sonra “ikinci öğretmen” diye anılan Türk filozof; geometrik çizimler ve müzikteki oranlar üzerine de eserler yazdı.Ebu Cafer Hâzin
y. 900 – y. 971Çevreleri eşit şekiller arasında alanı en büyük olanın daire olduğunu gerekçelendiren astronom ve matematikçi.Ebü’l-Vefâ
940 – 998Trigonometriye tanjant ve sekantı kazandıranlardan; açıklığı hiç değişmeyen tek bir pergelle geometrik çizimler yaptı.Ebu Sehl Kûhî
y. 940 – y. 1000Düzgün yedigenin çizimi üzerine çalıştı; koni kesitlerini çizmeye yarayan “mükemmel pergel”i tarif etti.Kerecî
y. 953 – y. 1029Cebiri geometriden ayırıp sayılarla yapılan işlemlere dayandırdı; bilinmeyenin kuvvetleriyle işlem kurallarını yazdı.Kûşyâr bin Lebbân
y. 971 – y. 1029Hint rakamlarıyla hesap yapmayı anlatan kitabı ve trigonometri tablolarıyla tanınan matematikçi ve astronom.Biruni
973 – y. 1050Dünya’nın yarıçapını bir dağın tepesinden ufka bakarak ölçtü; matematik, astronomi ve coğrafyada yüzden fazla eser yazdı.Ömer Hayyam
1048 – 1131Üçüncü dereceden denklemleri geometriyle çözdü; Selçuklu döneminde son derece doğru bir takvim hazırladı. Rubaileriyle de ünlüdür.Şerefeddin Tûsî
1135 – 1213Üçüncü dereceden denklemleri sistemli biçimde inceleyip sınıflandırdı ve köklerine yaklaşık sayısal çözümler buldu.Cezerî
1136 – 1206Artuklu sarayında su saatleri, otomatik makineler ve düzenekler tasarladı; kendi kendine çalışan sistemlerin öncülerinden.İbn Fellûs
1194 – y. 1252Mardinli matematikçi; mükemmel ve dost sayılar üzerine yazdı, bilinen ilk mükemmel sayıları tablo hâlinde verdi.Nasîrüddin Tûsî
1201 – 1274Trigonometriyi astronominin yardımcısı olmaktan çıkarıp kendi başına bir dal olarak ele aldı; Merâga gözlemevini kurdu.Kadızâde-i Rûmî
y. 1364 – y. 1436Bursa’dan Semerkant’a giden matematikçi; Uluğ Bey medresesinde ders verdi, Ali Kuşçu’nun hocası oldu.el-Kâşî
y. 1380 – 1429Ondalık kesirleri sistemli biçimde kullandı; pi sayısını 16 ondalık basamağa kadar doğru hesapladı.Uluğ Bey
1394 – 1449Timur’un torunu, Semerkant hükümdarı ve astronom. Kurdurduğu gözlemevinde hazırlanan yıldız cetveli yüzyıllarca kullanıldı.Ali Kuşçu
y. 1403 – 1474Semerkant gözlemevinin yöneticisi; Fatih Sultan Mehmed’in daveti üzerine İstanbul’a gelip Ayasofya Medresesi’nde matematik ve astronomi okuttu.Osmanlı ve Cumhuriyet
Piri Reis
y. 1470 – 1553Osmanlı denizcisi ve haritacısı; 1513’te çizdiği dünya haritası Amerika kıyılarını gösteren en eski haritalardan biridir.Matrakçı Nasuh
16. yüzyılOsmanlı’da matematik kitapları yazan, kent minyatürleriyle ve kendi adını taşıyan matrak oyunuyla tanınan çok yönlü bir bilgin.Takiyüddin
1526 – 1585İstanbul’da Tophane sırtlarında gözlemevi kurdu; astronomi hesaplarında ondalık kesirleri kullandı, mekanik saatler yaptı.Gelenbevi İsmail Efendi
y. 1730 – 1790Mühendishâne’nin matematik hocası; logaritma cetvellerinin nasıl kullanılacağını Türkçe olarak anlattı.Hüseyin Tevfik Paşa
1832 – 1901Asker, devlet adamı ve matematikçi; 1882’de İngilizce “Linear Algebra” kitabını yayımladı.Mehmed Nadir
1856 – 1927Osmanlı’nın son döneminde sayılar teorisi üzerine özgün çalışmalar yapan matematikçi; Salih Zeki’nin hocası.Salih Zeki
1864 – 1921Türkçe matematik terimlerinin ve Türk-İslam bilim tarihinin öncüsü; matematik ansiklopedisi “Kâmûs-ı Riyâziyyât”ı yazdı.Ali Yar
1885 – 1965Türkiye’nin ilk uçak mühendisi; İstanbul Üniversitesi’nde cebir okuttu ve modern cebir kitaplarını Türkçeye kazandırdı.Kerim Erim
1894 – 1952Doktorasını 1919’da Almanya’da tamamlayan ilk Türk matematikçilerden; İstanbul Üniversitesi’nde modern matematik öğretiminin kurucularından.Cahit Arf
1910 – 1997Adını taşıyan “Arf değişmezi” ile dünyada tanınan Türk matematikçi; Türkiye’de matematik araştırmasının öncüsü.Masatoşi Gündüz İkeda
1926 – 2003Japonya’da doğup Türkiye’ye yerleşen, cebirsel sayılar kuramında çalışan ve birçok Türk matematikçiyi yetiştiren bilim insanı.Yeni Çağ ve günümüz
Fibonacci
y. 1170 – y. 1250Hint-Arap rakamlarını Avrupa’ya tanıttı; tavşan problemiyle ortaya çıkan 1, 1, 2, 3, 5, 8… dizisi onun adıyla anılır.Johannes Widmann
y. 1460 – 1498 sonrasıToplama (+) ve çıkarma (−) işaretlerini basılı bir kitapta ilk kez kullanan Alman matematikçi.Simon Stevin
1548 – 1620Ondalık kesirlerin gündelik hesaplarda kullanılmasını savunan “Onda Bir” kitabını yazdı; ondalık ölçü birimleri önerdi.John Napier
1550 – 1617Uzun çarpma ve bölme işlemlerini kolaylaştıran logaritmayı buldu; çarpma için “Napier kemikleri”ni tasarladı.Galileo Galilei
1564 – 1642Doğayı ölçüm, deney ve matematikle inceledi; teleskopla Jüpiter’in uydularını keşfetti.Johannes Kepler
1571 – 1630Gezegenlerin Güneş çevresinde elips biçiminde döndüğünü buldu; uzun astronomi hesaplarında ondalık gösterimi ve logaritmayı kullandı.Marin Mersenne
1588 – 16482’nin kuvvetinin bir eksiği biçimindeki asal sayılar onun adını taşır; dönemin bilim insanlarını mektuplarla birbirine bağladı.René Descartes
1596 – 1650Noktaların yerini iki sayıyla gösteren koordinat düzlemi fikrini geliştirdi; cebir ile geometriyi birleştirdi.Bonaventura Cavalieri
1598 – 1647Aynı yükseklikteki kesitleri eşit alanlı iki cismin hacimlerinin de eşit olduğunu söyleyen ilkeyi ortaya koydu.Pierre de Fermat
1601 – 1665Pascal’la mektuplaşarak olasılık hesabının temelini attı; 350 yıl çözülemeyen “Fermat’nın son teoremi” ile ünlüdür.Blaise Pascal
1623 – 166219 yaşında toplama ve çıkarma yapan bir hesap makinesi yaptı; olasılık hesabının kurucularından, adını taşıyan sayı üçgeniyle tanınır.Isaac Newton
1643 – 1727Değişimi hesaplamayı sağlayan kalkülüsü geliştirdi; hareket ve evrensel çekim yasalarını matematikle yazdı.Gottfried Leibniz
1646 – 1716Kalkülüsü Newton’dan bağımsız olarak geliştirdi; bugün bilgisayarların kullandığı ikili (0 ve 1) sayı sistemini inceledi.Michel Rolle
1652 – 1719Lise matematiğindeki Rolle teoremi onun adını taşır; denklemlerin köklerinin yerini bulmak üzerine çalıştı.Christian Goldbach
1690 – 1764“2’den büyük her çift sayı iki asal sayının toplamıdır” sanısını ortaya attı; bu iddia hâlâ ispatlanamadı.Thomas Bayes
y. 1701 – 1761Yeni bir bilgi geldiğinde olasılığın nasıl güncelleneceğini gösteren Bayes teoremi onun adını taşır.Leonhard Euler
1707 – 1783Tarihin en üretken matematikçilerinden; π, f(x) gibi gösterimleri yaygınlaştırdı. Çok yüzlülerde köşe, yüz ve ayrıt arasındaki bağıntıyı buldu.Sophie Germain
1776 – 1831Kızların üniversiteye alınmadığı bir dönemde kendi kendine matematik öğrendi; asal sayılar ve esneklik kuramındaki çalışmalarıyla ödül aldı.Carl Friedrich Gauss
1777 – 1855“Matematikçilerin prensi” diye anılır; sayılar kuramı, geometri ve astronomide çığır açtı. 17 kenarlı düzgün çokgenin pergel ve cetvelle çizilebileceğini gösterdi.William Rowan Hamilton
1805 – 1865Bir haritadaki her noktadan yalnız bir kez geçen yolları soran “Hamilton yolu” problemiyle ve kuaterniyonlarla tanınır.Peter Gustav Lejeune Dirichlet
1805 – 1859Fonksiyonun bugünkü tanımına yakın bir tanım verdi; “güvercin yuvası ilkesi”ni ispatlarında ilk kullananlardan.Évariste Galois
1811 – 1832Yirmi yaşında öldü; bir denklemin köklerinin işlemlerle bulunup bulunamayacağını anlamaya yarayan fikirleri modern cebirin temelini attı.Ada Lovelace
1815 – 1852Henüz yapılmamış bir hesap makinesi için adım adım bir hesaplama yöntemi yazdı; bu notlar ilk bilgisayar programı olarak anılır.Sofya Kovalevskaya
1850 – 1891Doktora derecesi alan ilk kadın matematikçilerden; Avrupa’da üniversitede profesör olan ilk kadınlardan biri.Frank Morley
1860 – 1937Her üçgenin açılarını üç eş parçaya bölen ışınlarla ortada bir eşkenar üçgen oluştuğunu gösteren teoremi buldu.Helge von Koch
1870 – 1924Her adımda kenarlarına yeni üçgenler eklenen “Koch kar tanesi” fraktalını tanımladı.Emmy Noether
1882 – 1935Soyut cebirin kurucularından; fizikte simetri ile korunum yasaları arasındaki bağı gösteren teorem onun adını taşır.Wacław Sierpiński
1882 – 1969Bir üçgenin ortasından sürekli yeni üçgenler çıkarılarak oluşturulan Sierpiński üçgeni onun adıyla anılır.Srinivasa Ramanujan
1887 – 1920Büyük ölçüde kendi kendine yetişen Hint matematikçi; sayılar ve pi üzerine bulduğu formüller bugün bile araştırılıyor.John von Neumann
1903 – 1957Bugünkü bilgisayarların temel düzenini, yani komutları ve verileri aynı bellekte tutan yapıyı tasarlayanlardan.Lothar Collatz
1910 – 1990Basit bir kuralla her doğal sayının sonunda 1’e ulaşıp ulaşmadığını soran ve hâlâ çözülemeyen “3n + 1” sanısını ortaya attı.Alan Turing
1912 – 1954Hesaplamanın ne olduğunu “Turing makinesi” ile tanımladı; bilgisayar biliminin ve yapay zekânın öncülerinden.John Nash
1928 – 2015Oyun kuramındaki “Nash dengesi” ile ekonomiden biyolojiye birçok alanı etkiledi; Nobel Ekonomi Ödülü ve Abel Ödülü’nü kazandı.Maryam Mirzakhani
1977 – 2017Matematiğin en saygın ödülü Fields Madalyası’nı kazanan ilk kadın; eğri yüzeylerin geometrisi üzerine çalıştı.Bu süzgece uyan matematikçi yok.
Bilim insanlarının hayatından değerler eğitimine bağlanan tek sayfalık kâğıtlar için Değerler Köşesi.