Ünlü Matematikçiler: Hayatları ve Buluşları

İlk Çağ’dan günümüze, matematiğe yön veren 75 bilim insanı: kimdir, ne buldular ve 5, 6, 7, 8. sınıf derslerinde onlarla nerede karşılaşırız?

Çağ
Programda
Derste nerede?

İlk Çağ

Doğu’da matematik: Hint, İslam ve Türk dünyası

Brahmagupta

598 – y. 668Sıfırı bir sayı gibi ele alıp sıfır ve negatif sayılarla işlem kurallarını ilk kez yazan Hint matematikçi.

Harezmi

y. 780 – y. 850Cebir sözcüğü onun kitabının adından, algoritma sözcüğü de onun adından gelir. Onluk sayı sisteminin yayılmasını sağladı.

Abdülhamid ibn Türk

9. yüzyılHarezmi’nin çağdaşı; ikinci dereceden denklemlerin çözümünü geometrik şekillerle gerekçelendirdi.

Kindî

y. 801 – y. 873Şifreli metinleri harflerin kullanılma sıklığına bakarak çözme yöntemini ilk kez yazdı; sıklık analizinin öncüsüdür.

Sabit bin Kurre

y. 830 – 901Bağdat’ta Öklid ve Arşimet’in eserlerini Arapçaya kazandırdı; 220 ve 284 gibi arkadaş (dost) sayıları üreten kuralı buldu.

Ebu Kâmil

y. 850 – y. 930Harezmi’den sonra cebiri ilerleten Mısırlı matematikçi; denklemlerde köklü sayıları da katsayı ve kök olarak kullandı.

Bettânî

y. 858 – 929Rakka’daki gözlemleriyle yıl uzunluğunu çok doğru ölçtü; astronomi hesaplarında sinüs ve kotanjantı kullandı.

Fârâbî

y. 870 – 950Aristo’dan sonra “ikinci öğretmen” diye anılan Türk filozof; geometrik çizimler ve müzikteki oranlar üzerine de eserler yazdı.

Ebu Cafer Hâzin

y. 900 – y. 971Çevreleri eşit şekiller arasında alanı en büyük olanın daire olduğunu gerekçelendiren astronom ve matematikçi.

Ebü’l-Vefâ

940 – 998Trigonometriye tanjant ve sekantı kazandıranlardan; açıklığı hiç değişmeyen tek bir pergelle geometrik çizimler yaptı.

Ebu Sehl Kûhî

y. 940 – y. 1000Düzgün yedigenin çizimi üzerine çalıştı; koni kesitlerini çizmeye yarayan “mükemmel pergel”i tarif etti.

Kerecî

y. 953 – y. 1029Cebiri geometriden ayırıp sayılarla yapılan işlemlere dayandırdı; bilinmeyenin kuvvetleriyle işlem kurallarını yazdı.

Kûşyâr bin Lebbân

y. 971 – y. 1029Hint rakamlarıyla hesap yapmayı anlatan kitabı ve trigonometri tablolarıyla tanınan matematikçi ve astronom.

Biruni

973 – y. 1050Dünya’nın yarıçapını bir dağın tepesinden ufka bakarak ölçtü; matematik, astronomi ve coğrafyada yüzden fazla eser yazdı.

Ömer Hayyam

1048 – 1131Üçüncü dereceden denklemleri geometriyle çözdü; Selçuklu döneminde son derece doğru bir takvim hazırladı. Rubaileriyle de ünlüdür.

Şerefeddin Tûsî

1135 – 1213Üçüncü dereceden denklemleri sistemli biçimde inceleyip sınıflandırdı ve köklerine yaklaşık sayısal çözümler buldu.

Cezerî

1136 – 1206Artuklu sarayında su saatleri, otomatik makineler ve düzenekler tasarladı; kendi kendine çalışan sistemlerin öncülerinden.

İbn Fellûs

1194 – y. 1252Mardinli matematikçi; mükemmel ve dost sayılar üzerine yazdı, bilinen ilk mükemmel sayıları tablo hâlinde verdi.

Nasîrüddin Tûsî

1201 – 1274Trigonometriyi astronominin yardımcısı olmaktan çıkarıp kendi başına bir dal olarak ele aldı; Merâga gözlemevini kurdu.

Kadızâde-i Rûmî

y. 1364 – y. 1436Bursa’dan Semerkant’a giden matematikçi; Uluğ Bey medresesinde ders verdi, Ali Kuşçu’nun hocası oldu.

el-Kâşî

y. 1380 – 1429Ondalık kesirleri sistemli biçimde kullandı; pi sayısını 16 ondalık basamağa kadar doğru hesapladı.

Uluğ Bey

1394 – 1449Timur’un torunu, Semerkant hükümdarı ve astronom. Kurdurduğu gözlemevinde hazırlanan yıldız cetveli yüzyıllarca kullanıldı.

Ali Kuşçu

y. 1403 – 1474Semerkant gözlemevinin yöneticisi; Fatih Sultan Mehmed’in daveti üzerine İstanbul’a gelip Ayasofya Medresesi’nde matematik ve astronomi okuttu.

Osmanlı ve Cumhuriyet

Piri Reis

y. 1470 – 1553Osmanlı denizcisi ve haritacısı; 1513’te çizdiği dünya haritası Amerika kıyılarını gösteren en eski haritalardan biridir.

Matrakçı Nasuh

16. yüzyılOsmanlı’da matematik kitapları yazan, kent minyatürleriyle ve kendi adını taşıyan matrak oyunuyla tanınan çok yönlü bir bilgin.

Takiyüddin

1526 – 1585İstanbul’da Tophane sırtlarında gözlemevi kurdu; astronomi hesaplarında ondalık kesirleri kullandı, mekanik saatler yaptı.

Gelenbevi İsmail Efendi

y. 1730 – 1790Mühendishâne’nin matematik hocası; logaritma cetvellerinin nasıl kullanılacağını Türkçe olarak anlattı.

Hüseyin Tevfik Paşa

1832 – 1901Asker, devlet adamı ve matematikçi; 1882’de İngilizce “Linear Algebra” kitabını yayımladı.

Mehmed Nadir

1856 – 1927Osmanlı’nın son döneminde sayılar teorisi üzerine özgün çalışmalar yapan matematikçi; Salih Zeki’nin hocası.

Salih Zeki

1864 – 1921Türkçe matematik terimlerinin ve Türk-İslam bilim tarihinin öncüsü; matematik ansiklopedisi “Kâmûs-ı Riyâziyyât”ı yazdı.

Ali Yar

1885 – 1965Türkiye’nin ilk uçak mühendisi; İstanbul Üniversitesi’nde cebir okuttu ve modern cebir kitaplarını Türkçeye kazandırdı.

Kerim Erim

1894 – 1952Doktorasını 1919’da Almanya’da tamamlayan ilk Türk matematikçilerden; İstanbul Üniversitesi’nde modern matematik öğretiminin kurucularından.

Cahit Arf

1910 – 1997Adını taşıyan “Arf değişmezi” ile dünyada tanınan Türk matematikçi; Türkiye’de matematik araştırmasının öncüsü.

Masatoşi Gündüz İkeda

1926 – 2003Japonya’da doğup Türkiye’ye yerleşen, cebirsel sayılar kuramında çalışan ve birçok Türk matematikçiyi yetiştiren bilim insanı.

Yeni Çağ ve günümüz

Fibonacci

y. 1170 – y. 1250Hint-Arap rakamlarını Avrupa’ya tanıttı; tavşan problemiyle ortaya çıkan 1, 1, 2, 3, 5, 8… dizisi onun adıyla anılır.

Johannes Widmann

y. 1460 – 1498 sonrasıToplama (+) ve çıkarma (−) işaretlerini basılı bir kitapta ilk kez kullanan Alman matematikçi.

Simon Stevin

1548 – 1620Ondalık kesirlerin gündelik hesaplarda kullanılmasını savunan “Onda Bir” kitabını yazdı; ondalık ölçü birimleri önerdi.

John Napier

1550 – 1617Uzun çarpma ve bölme işlemlerini kolaylaştıran logaritmayı buldu; çarpma için “Napier kemikleri”ni tasarladı.

Galileo Galilei

1564 – 1642Doğayı ölçüm, deney ve matematikle inceledi; teleskopla Jüpiter’in uydularını keşfetti.

Johannes Kepler

1571 – 1630Gezegenlerin Güneş çevresinde elips biçiminde döndüğünü buldu; uzun astronomi hesaplarında ondalık gösterimi ve logaritmayı kullandı.

Marin Mersenne

1588 – 16482’nin kuvvetinin bir eksiği biçimindeki asal sayılar onun adını taşır; dönemin bilim insanlarını mektuplarla birbirine bağladı.

René Descartes

1596 – 1650Noktaların yerini iki sayıyla gösteren koordinat düzlemi fikrini geliştirdi; cebir ile geometriyi birleştirdi.

Bonaventura Cavalieri

1598 – 1647Aynı yükseklikteki kesitleri eşit alanlı iki cismin hacimlerinin de eşit olduğunu söyleyen ilkeyi ortaya koydu.

Pierre de Fermat

1601 – 1665Pascal’la mektuplaşarak olasılık hesabının temelini attı; 350 yıl çözülemeyen “Fermat’nın son teoremi” ile ünlüdür.

Blaise Pascal

1623 – 166219 yaşında toplama ve çıkarma yapan bir hesap makinesi yaptı; olasılık hesabının kurucularından, adını taşıyan sayı üçgeniyle tanınır.

Isaac Newton

1643 – 1727Değişimi hesaplamayı sağlayan kalkülüsü geliştirdi; hareket ve evrensel çekim yasalarını matematikle yazdı.

Gottfried Leibniz

1646 – 1716Kalkülüsü Newton’dan bağımsız olarak geliştirdi; bugün bilgisayarların kullandığı ikili (0 ve 1) sayı sistemini inceledi.

Michel Rolle

1652 – 1719Lise matematiğindeki Rolle teoremi onun adını taşır; denklemlerin köklerinin yerini bulmak üzerine çalıştı.

Christian Goldbach

1690 – 1764“2’den büyük her çift sayı iki asal sayının toplamıdır” sanısını ortaya attı; bu iddia hâlâ ispatlanamadı.

Thomas Bayes

y. 1701 – 1761Yeni bir bilgi geldiğinde olasılığın nasıl güncelleneceğini gösteren Bayes teoremi onun adını taşır.

Leonhard Euler

1707 – 1783Tarihin en üretken matematikçilerinden; π, f(x) gibi gösterimleri yaygınlaştırdı. Çok yüzlülerde köşe, yüz ve ayrıt arasındaki bağıntıyı buldu.

Sophie Germain

1776 – 1831Kızların üniversiteye alınmadığı bir dönemde kendi kendine matematik öğrendi; asal sayılar ve esneklik kuramındaki çalışmalarıyla ödül aldı.

Carl Friedrich Gauss

1777 – 1855“Matematikçilerin prensi” diye anılır; sayılar kuramı, geometri ve astronomide çığır açtı. 17 kenarlı düzgün çokgenin pergel ve cetvelle çizilebileceğini gösterdi.

William Rowan Hamilton

1805 – 1865Bir haritadaki her noktadan yalnız bir kez geçen yolları soran “Hamilton yolu” problemiyle ve kuaterniyonlarla tanınır.

Peter Gustav Lejeune Dirichlet

1805 – 1859Fonksiyonun bugünkü tanımına yakın bir tanım verdi; “güvercin yuvası ilkesi”ni ispatlarında ilk kullananlardan.

Évariste Galois

1811 – 1832Yirmi yaşında öldü; bir denklemin köklerinin işlemlerle bulunup bulunamayacağını anlamaya yarayan fikirleri modern cebirin temelini attı.

Ada Lovelace

1815 – 1852Henüz yapılmamış bir hesap makinesi için adım adım bir hesaplama yöntemi yazdı; bu notlar ilk bilgisayar programı olarak anılır.

Sofya Kovalevskaya

1850 – 1891Doktora derecesi alan ilk kadın matematikçilerden; Avrupa’da üniversitede profesör olan ilk kadınlardan biri.

Frank Morley

1860 – 1937Her üçgenin açılarını üç eş parçaya bölen ışınlarla ortada bir eşkenar üçgen oluştuğunu gösteren teoremi buldu.

Helge von Koch

1870 – 1924Her adımda kenarlarına yeni üçgenler eklenen “Koch kar tanesi” fraktalını tanımladı.

Emmy Noether

1882 – 1935Soyut cebirin kurucularından; fizikte simetri ile korunum yasaları arasındaki bağı gösteren teorem onun adını taşır.

Wacław Sierpiński

1882 – 1969Bir üçgenin ortasından sürekli yeni üçgenler çıkarılarak oluşturulan Sierpiński üçgeni onun adıyla anılır.

Srinivasa Ramanujan

1887 – 1920Büyük ölçüde kendi kendine yetişen Hint matematikçi; sayılar ve pi üzerine bulduğu formüller bugün bile araştırılıyor.

John von Neumann

1903 – 1957Bugünkü bilgisayarların temel düzenini, yani komutları ve verileri aynı bellekte tutan yapıyı tasarlayanlardan.

Lothar Collatz

1910 – 1990Basit bir kuralla her doğal sayının sonunda 1’e ulaşıp ulaşmadığını soran ve hâlâ çözülemeyen “3n + 1” sanısını ortaya attı.

Alan Turing

1912 – 1954Hesaplamanın ne olduğunu “Turing makinesi” ile tanımladı; bilgisayar biliminin ve yapay zekânın öncülerinden.

John Nash

1928 – 2015Oyun kuramındaki “Nash dengesi” ile ekonomiden biyolojiye birçok alanı etkiledi; Nobel Ekonomi Ödülü ve Abel Ödülü’nü kazandı.

Maryam Mirzakhani

1977 – 2017Matematiğin en saygın ödülü Fields Madalyası’nı kazanan ilk kadın; eğri yüzeylerin geometrisi üzerine çalıştı.

Bilim insanlarının hayatından değerler eğitimine bağlanan tek sayfalık kâğıtlar için Değerler Köşesi.

Başa dön tuşu